Budynek Stowarzyszenia „Sokół”

ul. Mickiewicza 13

Obiekt zbudowano w latach 1890-1910 dla Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Szczyt budynku wieńczy rzeźba zrywającego się do lotu sokoła, zaś na elewacji wschodniej znajduje się postać „Sokolnika”, zrywającego kajdany orłowi polskiemu. Stąd 1 listopada 1918 r. wyszły na miasto pierwsze, polskie patrole wojskowe. Tu 10 listopada 1910 r . wygłosił prelekcje na temat skautingu Andrzej Małkowski.

Rok 1899 zdominowała kwestia budowy własnej Sokolni.

Kamień węgielny pod jej budowę poświęcono 28 czerwca 1899 roku. Kilka miesięcy później, 29 listopada, poświęcono i otwarto salę gimnastyczną, a już w r. 1900 umieścił „Sokół” swoje sprzęty we własnym budynku. Jak na tamte czasy było to niespotykane tempo realizacji inwestycji.

Koszt budowy (wg. sprawozdania 1899) budynku z przyrządami, sceną i urządzeniem wewnętrznym wyniosą około 17 700 złr.

Dotychczas wypłacono na konto budowy około 11 700 złr, zostało więc jeszcze do spłacenia 6 000 złr.

W tej spłaconej kwocie mieści jednak dług wekslowy w kwocie 4 000 złr, pozostaje więc właściwie do spłacenia 10 000 złr. Ponieważ kapitał początkowy wynosił 5 004 złr 45 ct, na deklaracje wpłynęło do końca roku administracyjnego 1 737 złr 98 ct, dobrowolne datki przyniosły 461 złr 95 ct, z pożyczki wpłynęło 4 000 złr, to odjąwszy tę kwotę od kwoty już wypłaconej (11 700 złr) i dodawszy 508 złr, które wypłaciło Towarzystwo tytułem raty wekslowej, okazuje się, że Wydział w tym roku potrafił z bieżących dochodów wypłacić na budowę około 1 003 złr 62 ct”.

Sala „Sokoła” stała otworem dla wszystkich poczynań kulturalnych i zebrań rozmaitych towarzystw. Otwarto czytelnię oraz bibliotekę. Gimnastykę prowadzono w różnych grupach: starszych i młodszych oraz uczennic i uczniów.

Ćwiczono przeciętnie dwa razy w tygodniu po 1 lub 1,5 godziny. Urządzano pokazy gimnastyczne druhen i druhów.
Organizowano „Opłatki”, „Św. Mikołaje”, „Święcone”, różne wieczornice, zebrania towarzyskie, zabawy.
Celom kulturalnym służyły chór sokoli, orkiestra i czytelnia.

Celom na przemian ideowym, towarzyskim, rozrywkowym i zdrowotnym, odpowiadały zebrania świąteczne, środówki, bale, kręgielnia, pływalnia, łazienki /porwane w 1913r. przez wielką wodę/, ślizgawka, lawn-tenis, bilard /w sali czytelnianej/, szachy.

Wg. Przewodnika Gimnastycznego „Sokół” nr. 12 ćwiczenia gimnastyczne prowadzone przez Towarzystwo w sali budynku zostały przerwane 18.03.1891 r. na krótki czas remontu budynku gimnazjum. Wtedy właśnie sala gimnastyczna wykorzystana była jako zwykła klasa szkolna.

17 października 1891 roku odbyło się Walne Zgromadzenie TG „Sokół” w Sanoku.

Dr Karol Zaleski w swoim wystąpieniu wyraził serdeczne podziękowanie drowi Wojciechowi Ślączce i Feliksowi Gieli za hojny dar na fundusz inwestycyjny „Sokoła”.

Zasługi w tym względzie zostały podkreślone także wobec księdza kanonika Czaszyńskiego. Towarzystwo otrzymało akcje Banku poznańskiego z procentami. Udziały dra Ślączki i Gieli wynosiły po 150 zł., ks. Czaszyńskiego i innych udziały były mniejsze.

21.08.1899 r. sporządzono Akt notarialny (dotyczący działki pod budynek) przez Antoniego Kokurewicza c.k. Notariusza w Sanoku w obecności Aitala Wituszyńskiego – burmistrza miasta Sanoka i innych,

23 listopada 1901 roku odbyła się uroczysta wieczornica z okazji wprowadzenia się do własnego budynku, a 28 grudnia opłatek.

28 listopada 1902 r. zorganizowano Zlot Grunwaldzki w Sanoku. Odsłonięto pomnik patrona „Sokoła” – Tadeusza Kościuszki na pl. Św. Jana.

W sali „Sokoła” w 1910 r. wyświetlano również pierwsze filmy w Sanoku, nazywane teatrem elektrycznym lub kinoteatrem. Przez cały tydzień teatr objazdowy Gąsiorowskiego-Oesera wyświetlał krótkie filmy.

„Tygodniki Ziemi Sanockiej” nr 12 i 13 z 1911r. informowały, że 19 marca został uruchomiony w sali „Sokoła” stały teatr elektryczny. Prąd wytwarzał zainstalowany agregat. Jedna z informacji w „Tygodniku Ziemi Sanockiej” brzmiała: …”Nowy kinoteatr został wczoraj w sali „Sokoła” otwarty, i jak widać z ukończonych instalacji jest przedsiębiorstwem najnowszego stylu, które prócz przyjemności miało także na baczeniu wszelką wygodę publiczności. Sala jest elektrycznie oświetlona a miejsca tak ustawione, że w razie jakiego wypadku, można ją bez ścisku prędko opróżnić, co zaś najważniejsza, wydano ścisłe zarządzenie, że wszystkie kapelusze damskie, a więc owe olbrzymie wiechy, balie, miednice, stogi mierzwy, kwiatów i siana, mają być podczas przedstawienia zdejmowane. Każdorazowy program podajemy na ostatniej stronie pisma”.

Istniejący kinematograf, więcej jednak przeszkadzał wszelkiej pracy w „Sokole”, a mniej przynosił spodziewanych korzyści.

22 lutego 1913 roku zebrały się panie chcące pracować w imię szczytnych idei na rzecz „Samarytanina Sokolego”. Ukonstytuował się wówczas wydział nowej organizacji pod przewodnictwem pani Heleny Ślączkowej.
Kursy dla członkiń nowego gremium mieli prowadzić lekarze: dr Józef Kurasiewicz i dr Władysław Pajączkowski. O popularności, żywotności i potrzebie „Samarytanina Sokolego” świadczył fakt, że do organizacji przystąpiło kilkaset pań i wciąż napływały nowe zgłoszenia.

„Samarytanin Sokoli” jednocześnie ze swoim powstaniem podjął starania, w sprawie pozyskania odpowiednich funduszy na swoją działalność. W tym celu 9 marca 1913 roku urządził między innymi w sali „Sokoła” koncert spacerowy muzyki.

Sala sanockiego „Sokoła” w 1914 roku była przede wszystkim zdominowana przez ruch ćwiczebny Stałej Drużyny Sokolej, który to ruch ograniczał się prawie wyłącznie do ćwiczeń wojskowych. Odbywały się one pod kierownictwem druha Stoka. Były również prowadzone ćwiczenia polowe wraz z innymi Towarzystwami niepodległościowymi, a w szczególności z Drużynami Bartoszowymi.

24 lipca 1914 roku miało miejsce ostatnie posiedzenie pełnego Wydziału, który uchwalił odnowienie sali w gmachu „Sokoła”. Postanowiono również wówczas, aby podjąć przygotowania do obchodu 25-lecia istnienia Towarzystwa sokolego w Sanoku. Wszystkie te plany zostały jednak ostatecznie przekreślone przez wybuch I wojny światowej.

Budynek „Sokoła” w czasie inwazji rosyjskiej (1914-1915) używany był na cele wojskowe.

W sali gimnastycznej odprawiano nabożeństwa prawosławne.
Po powrocie wojsk austriackich budynek „Sokoła” służył także celom wojskowym, dopiero dzięki usilnym staraniom dha prezesa Adama Pytla w lipcu 1915 r. udało się odzyskać budynek, który tylko od czasu do czasu oddawano do użytku wojska.

Nadszedł rok 1918, rozpadły się 3 wrogie mocarstwa. Z chaosu tego wyłania się Wolna, Zjednoczona i Niepodległa Polska.Powstało znowu Państwo Polskie. Odradzał się również sanocki „Sokół”.

Z budynku „Sokoła” 1 listopada 1918 r. wyszły na ulice miasta pierwsze polskie patrole wojskowe.

Po długiej przerwie wojennej, (od 1914) Walne Zgromadzenie członków zwołano na 6.02.1920 r.

I wojna światowa spowodowała wprawdzie dość znaczne straty w majątku trwałym „Sokoła” w Sanoku (budynek i sprzęt były zniszczone, czytelni nie było) ale druhowie sanoccy dość szybko i sprawnie zaczęli odbudowywać przedwojenną potęgę Towarzystwa na terenie miasta.

Wydział z pełnym inicjatywy dhm prezesem Adamem Pytlem rąk nie załamał, ale wziął się energicznie do pracy. Zaraz w 1920 roku odnowiono i odmalowano wszystkie wewnętrzne pomieszczenia, najpiękniej salę gimnastyczną, odświeżono kurtynę i scenę, przyprowadzono do porządku kulisy, uzupełniono i poprawiono przyrządy gimnastyczne, przebudowano magazyn, służący do przechowywania rekwizytów scenicznych, odnowiono kręgielnie i sprawiono znaczną ilość krzeseł.

Również i na zewnątrz został gmach odnowiony.

W późniejszych latach uporządkowano bibliotekę (ponad 1500 tomów) i urządzono na sposób przedwojenny czytelnię (1925), zorganizowano „Kółko Dramatyczne” w 1923 roku, otrzymano wreszcie w darowiźnie od Magistratu miasta Sanoka plac poza dawną kręgielnią (1925), który przekształcono powoli na nowe obszerne boisko, a w 1929 roku poświęcono je i oddano do użytku publicznego.

Musiała jednak z tego powodu zniknąć kręgielnia, a na miejscu dawnego boiska urządzono kort tenisowy. W 1921 r. Związek Polskich Towarzystw Gimnastycznych Sokolich przeniósł się ze Lwowa do Warszawy. Lwów stał się stolicą Dzielnicy Małopolskiej, a Sanokowi przypadła godność stolicy Okręgu sokolego, do którego przystąpiły gniazda w Ustrzykach, Lesku, Zagórzu, Brzozowie i Pisarowcach.

Światło elektryczne zainstalowano w sokolni w 1928 r. W tym roku przyjęto również nowy statut.

W 1928 roku, dla upamiętnienia dziesiątej rocznicy odzyskania niepodległości i wymarszu pierwszych polskich patroli z sanockiego „Sokoła” Komitet Obywatelski ufundował tablicę marmurową i umieścił ją na frontowej ścianie budynku.

Gdy nastała II wojna światowa tablicę zdjęto, ukryto i przechowano w Muzeum Historycznym w Sanoku. Ponowne odsłonięcie tej tablicy miało miejsce 10 listopada 1988 roku w 70. rocznicę odzyskania niepodległości. Dokonało się to z inicjatywy Rady Miejskiej Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego.

Treść inskrypcji umieszczonej na tablicy jest następująca:
W DNIU 1-XI. 1918 r.
GARSTKA MŁODZIEŻY OWIANA RADOSNYM
ZAPAŁEM POLSKIEGO CZYNU UTWORZYŁA w SOKOLE
POD WODZĄ KPT. FR. STOKA i NACZELNIKA SOKOŁA
M. SZAJNY PIERWSZĄ w SANOKU SIŁĘ ZBROJNĄ
DLA OBRONY WSKSZESZONEJ OJCZYZNY
KU PAMIĘCI POTOMNYCH w DZIESIĄTĄ ROCZNICĘ
WYZWOLENIA POLSKI

W 1928 roku w budynku zainstalowano światło elektryczne.

Różne prace i inwestycje wymagały określonej ilości pieniędzy. Aby przeprowadzić te inwestycje zdecydowano się zaciągnąć większą pożyczkę w Banku Gospodarstwa Krajowego, a następnie w K.K.O. m. Sanoka w wysokości 12 000 zł. Odbyło się to na podstawie specjalnego upoważnienia otrzymanego od Walnego Zgromadzenia sanockiego gniazda w 1929 roku.

W latach trzydziestych Towarzystwo zaliczane było do najpoważniejszych organizacji mających za cel rozwój życia umysłowego i sportowego. Kwitło w „Sokole” życie towarzyskie: urządzano zabawy i wieczorki taneczne oraz różne imprezy świąteczne i okolicznościowe, działało „Kółko Dramatyczne”, ślizgawka, tenis, kręgielnia oraz czytelnia i biblioteka. „Sokół” uczestniczył w wielu uroczystościach zewnętrznych państwowych i narodowych. Organizowane były zloty w Sanoku i innych miastach.

W 50 rocznicę swojego istnienia, sanocki „Sokół” łączy się z całym narodem, stawia swój sztandar obok sztandaru Armii Narodowej i ślubuje Rzeczpospolitej dać swoich najlepszych i najliczniejszych druhów na Jej potrzeby w wojnie.